Είναι νομίζω χρήσιμο στην παρούσα συγκυρία ν’ αναφερθούμε και στην επικαιρότητα. Είμαστε ακόμα εκλεγμένοι εκπρόσωποι των τοπικών κοινωνιών που υπηρετούμε και έχομε όχι μόνο δικαίωμα, αλλά και υποχρέωση να συμμετέχομε στο δημόσιο διάλογο, αυτές τις δύσκολες ώρες που περνάει η πατρίδα μας. Θα μου επιτρέψετε λοιπόν ν’ αναφερθώ και λόγω ειδικότητας στο θέμα της οικονομικής κρίσης, που αποτελεί αυτή την ώρα το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ελληνικής κοινωνίας.
Η οικονομική κρίση, την οποία βιώνουμε και, όπως φαίνεται, θα την νιώσουμε πολύ πιο έντονα στο προσεχές μέλλον, δεν εμφανίστηκε απότομα μπροστά μας. Είναι μια χρόνια ασθένεια, που σιγά αλλά σταθερά κατέτρωγε τη σάρκα μας και τώρα πια έφθασε στην επιδερμίδα. Τα αίτια είναι πολλά, τ’ ακούμε καθημερινά, αλλά κανείς από τους αναλυτές των καναλιών και των άλλων μέσων ενημέρωσης δεν έχει το θάρρος να πει την καθαρή αλήθεια, ότι φταίμε όλοι από τον πιο μικρό ως τον πιο μεγάλο. Από τον μικροέμπορο και τον μικροεπαγγελματία, που φοροδιαφεύγει και εισφοροδιαφεύγει, τον αδιάφορο δημόσιο υπάλληλο, τον εφοριακό, τον τελωνιακό, το μεγαλογιατρό, το μεγαλοδικηγόρο, το μεγαλοεπιχειρηματία και βέβαια τον πολιτικό. Μα, θα πει κάποιος, δεν είμαστε όλοι το ίδιο, δεν είναι σωστό να μπούμε όλοι στο ίδιο τσουβάλι. Πράγματι, το ποσοστό της ευθύνης διαφέρει και υπάρχουν και κάποιοι, που δουλεύουν και μάλιστα σωστά σ’ αυτόν τον τόπο. Είναι αυτοί στους οποίους οφείλεται η μέχρι τώρα επιβίωσή μας. Όμως τα περιθώρια στένεψαν, τα αποθέματα τέλειωσαν και φθάσαμε στο σημείο να γελοιοποιηθούμε και να δυσκολευόμαστε ακόμα και να δανειστούμε. Όλα αυτά δεν είναι ούτε προσωπικές απόψεις, ούτε κινδυνολογίες. Είναι η πραγματικότητα, που όλοι τη γνωρίζομε και δεν την αμφισβητούμε.
Ας δούμε τώρα πώς αντιδρούν οι κοινωνικοί φορείς, τα συνδικάτα και τα λαϊκά στρώματα, που ειδικά αυτά θίγονται περισσότερο από την κρίση. Γενικά υπάρχει μια ανοχή στα σκληρά μέτρα, αλλά από το άλλο μέρος και μια υπερβολική αντίδραση από μια μερίδα της ηγεσίας του συνδικαλιστικού κινήματος, που παραβλέποντας την απειλή της χρεωκοπίας επιμένει σε διεκδικήσεις και κεκτημένα. Το σύνθημα «να πληρώσουν αυτοί που τα έκλεψαν» είναι στη βάση του ορθό, αλλά στην πράξη είναι ουτοπικό. Δεν είναι καθόλου εύκολο να εντοπίσεις και να συλλάβεις τους μικρούς και μεγάλους καταχραστές του δημοσίου χρήματος. Θα ήταν πιο πρακτικό το αίτημα τα μέτρα να είναι δίκαια και προσαρμοσμένα στις δυνατότητες του καθενός.
Όμως υπάρχει και μια άλλη πλευρά αυτού του ακανθώδους προβλήματος. Η βασική επιλογή της κυβέρνησης είναι ν’ ακολουθήσει το δρόμο της τρόικας, που προβλέπει την παραμονή μας στο ευρώ, την οικονομική βοήθεια με εξασφάλιση των αναγκαίων δανείων και τη λήψη σκληρών μέτρων για τον περιορισμό του ελλείμματος και την επαναφορά της εθνικής οικονομίας σε ορθή πορεία. Αυτή η επιλογή αμφισβητείται από μερικούς και προτείνεται η έξοδος από το ευρώ, η επιστροφή στη δραχμή, με μια γενναία υποτίμηση και ένα νέο ξεκίνημα. Αυτό το σενάριο για όσους γνωρίζουν οικονομικά είναι ένα εφιαλτικό σενάριο και ο στόχος είναι να το αποφύγομε με κάθε τρόπο, πολύ δε περισσότερο να μην το επιδιώξομε μόνοι μας. Στη σημερινή κατάσταση της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας η έξοδος μιας χώρας από ένα ισχυρό νόμισμα, όπως είναι το ευρώ, θα σήμαινε πλήρη απαξίωση της ίδιας, του νομίσματός της και της οικονομίας της, με αποτέλεσμα περαιτέρω αύξηση του χρέους, κατακόρυφη υποτίμηση του εθνικού νομίσματος και πληθωρισμό σε επίπεδα Ουγκάντας, ένα εκατομμύριο τοις εκατό.
Βρισκόμαστε λοιπόν μεταξύ σφύρας και άκμονος, ή μεταξύ Σκύλας και Χάρυβδης, ή μεταξύ Τρόικας και Ουγκάντας. Θα πρέπει να διαλέξομε το μη χείρον, που σύμφωνα με τους αρχαίους είναι το βέλτιστον και να ψάξουμε να βρούμε τι επιλογές έχομε για να βγούμε από την κρίση. Η πιο πρόσφορη οικονομικά λύση είναι ν’ αυξήσομε το εθνικό μας εισόδημα, εκμεταλλευόμενοι τα συγκριτικά μας πλεονεκτήματα. Αυτό είναι ίσως και το πιο δύσκολο στην παρούσα συγκυρία.
Εδώ θέλω ν’ αναφερθώ στο μοναδικό μας πλεονέκτημα, στον τουρισμό, μια και βρισκόμαστε στην κατ’ εξοχήν τουριστική περιοχή της Ελλάδας, στα νησιά των Κυκλάδων. Δυστυχώς τα τελευταία χρόνια έχομε χάσει ένα μεγάλο μέρος από αυτό το συγκριτικό πλεονέκτημα εξαιτίας της εμφάνισης ισχυρών ανταγωνιστών μας, αλλά και εξαιτίας δικών μας σφαλμάτων. Η Τουρκία και η Κροατία με σωστή προβολή πήραν προβάδισμα κι έγιναν πιο ελκυστικοί τουριστικοί τόποι από την Ελλάδα. Κατά ένα μέρος φταίει το ευρώ που ανέβασε τις τιμές, φταίει όμως και η συμπεριφορά μας, που ξεχάσαμε την πατροπαράδοτη φιλοξενία και φθάσαμε στο σημείο να εμποδίζομε την αποβίβαση των τουριστών στο λιμάνι του Πειραιά, αλλά φταίει και το κράτος μας όταν αφήνει απλήρωτα τα ξένα μέσα ενημέρωσης, στα οποία είχε αναθέσει την προβολή της χώρας. Έτσι, χάθηκε η αξιοπιστία μας και άρχισε η δυσφήμιση.
Ο πολιτισμός, που θα έπρεπε να είναι η αιχμή του δόρατος στην τουριστική μας καμπάνια δεν προβάλλεται όσο πρέπει. Θα σας πω ένα μικρό, αλλά χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πριν από λίγες μέρες ήμουνα στην Πορτογαλία και μέσα σ΄ όλα είδα να προβάλλεται κατά κόρον η μουσική Φάντο, η παλιά Πορτογαλέζικη μουσική, που πριν από χρόνια την είχε αναδείξει η σπουδαία τραγουδίστρια Αμάλια Ροντρίγκες. Σήμερα παντού ακούς Φάντο και πολλές νέες τραγουδίστριες ακολουθούν τα βήματα της Αμάλια Ροντρίγκες. Έχουν δώσει μάλιστα το όνομά της σε ένα μεγάλο πάρκο της Λισαβώνας.
Άλλο παράδειγμα. Στην τουριστική έκθεση του Γκέτεμπορκ της Σουηδίας, που έτυχε να βρεθώ, οι Ισπανοί είχαν στήσει μια μεγάλη πίστα κι επέμεναν να παίζουν φλαμέγκο και να χορεύουν τους τσιγγάνικους χορούς της Ανδαλουσίας.
Εμείς, που κάποτε είχαμε ανεβάσει στα ύψη τον τουρισμό μας με τη μουσική του Χατζηδάκη και του Θεοδωράκη, σήμερα την έχουμε βάλει στα αζήτητα και επί πλέον την ειρωνευόμαστε. Στην επιστήμη του Marketing υπάρχει ένας Αγγλικός όρος, που λέγεται consistency, δηλαδή συνέπεια. Εμείς δεν έχομε συνέπεια στην τουριστική μας προβολή. Αλλάζουμε συνέχεια το λογότυπο, το σήμα, τα μηνύματα, τους στόχους και γενικά την πολιτική μας στον τουρισμό.
Θα ήθελα να κλείσω με μια αισιόδοξη νότα, όμως η όποια αισιοδοξία επιτρέπεται μόνο κάτω από προϋποθέσεις. Η βασική προϋπόθεση είναι να σοβαρευτούμε, να εργαστούμε και ό,τι κάνει ο καθένας, να το κάνει σωστά. Η διόρθωση της οικονομίας και η αποκατάσταση της αξιοπιστίας της χώρας θα είναι χρονοβόρα διαδικασία και ίσως χρειαστεί στο μέλλον η ελεγχόμενη διαπραγμάτευση του χρέους. Στο τέλος όλα θα πάνε καλά, με την προϋπόθεση, επαναλαμβάνω, να σοβαρευτούμε, να εργαστούμε κι ό,τι κάνει ο καθένας, να το κάνει σωστά.
